YouTube-kanal „Pokret za prosvećeno društvo“
Fejsbuk stranica „Pokret za prosvećeno društvo“

Mi u medijima

7. april 2016.

ČLANOVIMA NACIONALNOG PROSVETNOG SAVETA

OTVORENO PISMO

Poštovani,

Obraćamo Vam se kao organizacija koja želi da društvo u Srbiji postane zajednica prosvećenih građana. Među nama su roditelji, nastavnici, studenti i drugi građani koji smatraju da je obrazovanje temeljni segment društvenog napretka i svakog civilizacijskog dostignuća.

Ovim pismom želimo da se uključimo u raspravu povodom inicijative ministra prosvete, nauke i tehnološkog razvoja da se preispita status i sadržaj verske nastave i građanskog vaspitanja kao izbornih predmeta u obrazovnom sistemu Republike Srbije. Uvereni smo da sadašnji koncept verske nastave nije u skladu sa obrazovnim potrebama naših učenika i društva u celini. Ako želimo da Srbija napreduje i približava se razvijenim evropskim zemljama, neophodan nam je moderan i efikasan prosvetni sistem, bez balasta koji ometaju fokusiranost na cilj. U takvom sistemu verska nastava nema svoju ulogu, ni po koncepciji, ni po dosadašnjoj praksi.

Ionako neefikasan, trom i zastareo obrazovni sistem, posle uvođenja verske nastave postao je još retrogradniji i udaljeniji od realnih društvenih potreba. Zbog toga je prirodno da se u reformi školstva temeljno preispita i verska nastava u svim aspektima.

Za svoje tvrdnje nudimo argumente koji se pre svega tiču obrazovnih i vaspitnih razloga, ali dotiču i oblast ljudskih prava, kao i ekonomske, političke i organizacione razloge. Pokušali smo da ukažemo na sve oblasti, svodeći argumentaciju na primereni minimum. Verujemo da ćete svakom argumentu pokloniti potpunu pažnju jer Vas na to obavezuje članstvo u instituciji od koje naše školstvo najviše zavisi.


RAZVOJNO-PSIHOLOŠKI I OBRAZOVNO-VASPITNI RAZLOZI

  • Verska nastava se realizuje kao aktivnost ograničena konfesionalnom doktrinom. Tako, na primer, plan i program za osnovnu i srednje škole proklamuje da je „cilj nastave pravoslavnog katihizisa da pruži celoviti pravoslavni pogled na svet i život,“ tako što „učenici sistematski upoznaju pravoslavnu veru u njenoj doktriniranoj, liturgijskoj, socijalnoj i misionarskoj dimenziji“ i to „sa nastojanjem da se doktrinirane postavke sprovedu u svim segmentima života (odnos sa Bogom, sa svetom, sa drugim ljudima i sa sobom).“ To znači da verske zajednice ovu nastavu sprovode kao nametanje konfesionalne dogme i misionarski rad na regrutaciji novih vernika. U prilog tome, navodimo da se već u prvom razredu osnovne škole u okviru verske nastave organizuje odlazak u crkvu radi pričešća učenika.
  • Već u prvom razredu osnovne škole, deca se upoznaju sa crkvenim učenjem o stvaranju sveta i čoveka, koje je u direktnoj suprotnosti sa onim što saznaju na časovima poznavanja prirode i društva, poznavanja prirode, a kasnije i geografije, biologije, fizike i hemije. Budući da većina učenika osnovne škole još nema razvijeno apstraktno mišljenje, priče svetih knjiga se tumače doslovno. Doktrinarno tumačenje sveta i čoveka dobija isti ili važniji status u odnosu na naučnu činjenicu, iako školski sistem ne treba da promoviše poglede na svet koji nisu zasnovani na proverenim činjenicama. Međutim, sadržaji verske nastave nisu konfrontirani samo s naukom, nego se i između različitih konfesija vode polemike podstaknute međusobnim razlikama. Oni su sukobljeni čak i u okviru iste konfesije, pa se njihovo razumevanje može odvijati samo izvan mentalnih procesa kojima se saznaju naučni sadržaji. Nemoguće je objasniti deci kada motive iz svetih knjiga treba tumačiti doslovno, a kada u prenesenom značenju. Time se unosi konfuzija u dečju psihu i ugrožava razvoj logičkog mišljenja, bez koga čitav obrazovni proces gubi svrhu. Umesto da podstiče kritički i aktivan odnos prema stvarnosti, naša škola već na početku obrazovanja nudi prvacima jedinu, nelogičnu i večnu istinu koja nije podložna racionalnom preispitivanju.
  • Potreba za verskom nastavom često se obrazlaže vaspitnom funkcijom religije u moralnom formiranju učenika. Naravno, jasno je da su etičke religijske poruke koncipirane u predmodernom društvu i da se ne mogu primeniti u sferi ostvarivanja ljudskih prava, neodvojivih od savremenih školskih sistema i normi savremenog društva. Moderno društvo zakonski reguliše dečja prava, rodnu ravnopravnost, slobodu govora, za koje, između ostalih, nema mesta u religijskoj teoriji i praksi, dok je javni obrazovni sistem obavezan i da ih poštuje i da ih promoviše. Univerzalne moralne poruke, na koje se pre svega misli kada se ističe značaj verske nastave, povezane su sa strahom od smrti, odnosno sa strahom od gubitka večnog života. Na taj način se umanjuje poželjan individualni doprinos moralnim odlukama motivisanim svešću o sebi i drugima, umesto na strahu od kazne. Tako se ozbiljno urušavaju pedagoški ciljevi javnog školstva.


LJUDSKA PRAVA I DRUGI PRAVNI RAZLOZI

  • Republika Srbija je ustavno definisana kao svetovna država, u kojoj su poslovi države i crkve razdvojeni. Između ostalog, to znači da crkva ne može učestvovati u donošenju odluka koje se tiču državnog obrazovnog sistema. U domenu verskih prava, ni Ustav Republike Srbije ni međunarodne konvencije koje regulišu ovu oblast, ne određuju obavezu države da pravo na versko obrazovanje ostvaruje kroz svoj obrazovni sistem, nego da zaštiti pravo verskih zajednica da slobodno organizuju versko obrazovanje za pripadnike svoje konfesije. Ukoliko bi bilo drugačije, Ustav bi bio u ozbiljnoj koliziji s međunarodnim pravom, ali i s dostignutim civilizacijskim vrednostima. Međutim, pobornici verske nastave pozivaju se upravo na dve ocene ustavnosti iz 2003. i 2013. godine. Za razliku od makedonskih kolega koji su se oduprli političkom uvođenju verske nastave, sudije Ustavnog suda Srbije nisu osporile uvođenje veronauke u državne škole. Treba imati na umu da se Odluka Ustavnog suda iz 2003. godine odnosila na zakonodavstvo ondašnje države (Savezne Republike Jugoslavije, odnosno Srbije i Crne Gore) i rezultat je veoma složene političke situacije. Ustavni sud se oslonio na mogućnost izbora za jedan od dva predmeta (verska nastava i građansko vaspitanje), previđajući da izbor koji se tiče slobodnog uverenja svakog čoveka treba da naprave roditelji za svoje maloletno dete, kao i da jednom napravljeni izbor važi za ceo četvorogodišnji obrazovni ciklus. Takođe, zanemareno je kršenje prava na izbor učenika čiji broj ne doseže kritični nivo potreban za organizovanje nastave građanskog vaspitanja ili verske nastave za manjinsku konfesiju u datoj sredini. Odluka Ustavnog suda iz 2013. godine, koja je procenjivala ustavnost Zakona o crkvama i verskim zajednicama, posredno se odnosila i na pravo organizovanja verske nastave. Ustavni sud se pozvao na zastarelu Preporuku Saveta Evrope iz 1993. godine, previđajući čitav niz kasnijih međunarodnih preporuka. Rezultat odlučivanja ponovo je bio politički – određene crkve su favorizovane, a autonomija škole nije odbranjena. Na osnovu ovoga, može se reći da jedino još Nacionalni prosvetni savet može sačuvati naše škole od razarajućeg uticaja vanobrazovnih faktora.
  • Uvođenjem konfesionalne verske nastave napravljena je veća greška nego prethodnim uvođenjem predmeta marksizam i socijalističko samoupravljanje, koji je postojao samo u srednjoj školi. U osnovi obe odluke stoji otvorena namera da se maloletnim građanima nametne jedan poželjan pogled na svet i tako uslovi pravo slobodnog izbora kao suvereno pravo svakog pojedinca. U oba slučaja, državni obrazovni sistem služi verskoj/političkoj indoktrinaciji radi regrutacije učenika koji u svojoj životnoj praksi treba da ostvaruju sugerisane ideje. Država, a pre svih institucija Nacionalni prosvetni savet, dužni su da zaštite od manipulacije učenike koji svojim uzrastom nisu sposobni za pravljenje ideološkog izbora. Kao što smo odustali od nametanja komunističke ideologije marksističkom indoktrinacijom omladine – ali je nismo zabranili, tako treba odustati od nametanja religioznih i svih drugih dogmi, pre svega deci.
  • Osim toga, ističući verski identitet kao opredeljujući (koji je u našoj praksi uvek u korelaciji sa etničkim identitetom), konfesionalna verska nastava doprinosi segregaciji društva. Takozvane tradicionalne ili istorijske verske zajednice favorizovane su u odnosu na male verske zajednice, kao što su i vernici favorizovani u odnosu na ateiste. Pojedini udžbenici otvoreno ističu prednosti jednog pogleda na svet u odnosu na druga gledišta, koja smatraju nepoželjnim ili čak neprijateljskim. Pri tome se drugoj strani tendenciozno pripisuju nepostojeća svojstva i zanemaruju opšteprihvaćene definicije. (Primer: „Ateizam, kao fenomen savremenoga sveta, ne pobija činjenicu da Bog postoji zato što ateizam nije odsustvo svakog pojma o Bogu. Pre bi se reklo da je ateizam neprihvatanje jednog konkretnog Boga u koga veruje okolina u kojoj se taj ateizam razvija, nego što je on neverovanje u Boga. Tačnije, ateizam je borba protiv Boga.“ – iz udžbenika pravoslavnog katihizisa za prvi i drugi razred srednjih škola od Ignatija Midića). Kao dokaz da većinska crkva upravo tako doživljava one koji ne dele njena uverenja, služi saopštenje Informativne službe SPC od 24. novembra 2000, povodom protivljenja uvođenju veronauke u državne škole: „Svi oni koji se protive verskoj dogmi, kao temelju moralnog vaspitanja, predstavljaju sledbenike satane.“
  • U školama gde se sluša islamska vjeronauka (Ilmuddin), učenici 1. i 2. razreda srednje škole se upoznaju s mogućom kaznom za otpadništvo od islama, kao i s prednostima islama u odnosu na druge religije: „Zna se da je osnova islamske nacionalnosti vjerska, a ne etnička, jezična ili geografska. Otpadništvo je stoga, prirodno, smatrano političkim izdajstvom i za to djelo postoje kazne; ali, istorija pokazuje da one nisu bile u primjeni. Ne samo u vrijeme kada su muslimani vladali od Pacifika do Atlantika, nego i danas, u vrijeme političke, materijalne i duhovne nemoći, otpadništva muslimana skoro da i ne postoje. To je istina ne samo za područja gdje postoje tobožnje muslimanske države nego i drugdje, pod dominacijom kolonijalnih sila, koje čine sve moguće napore da preobrate muslimane u druge vjere. Islam osvaja u naše doba i terene zapadnjačkih naroda, od Finske i Norveške do Italije, od Kanade do Argentine. I to uprkos potpunom odsustvu organizovane misionarske aktivnosti.“ (Muhammed Hamidullah: Uvod u islam – Ilmuddin)
  • Potencijalno, verska nastava može poslužiti kao priprema za rušenje ustavnog poretka. Dokaz za to je izjava upravo iz crkvenog tela nadležnog za versku nastavu. Naime, Kancelarija za veronauku Srpske patrijaršije najavila je 2000. godine da bi „država morala pravoslavlje da proglasi državnom religijom, odnosno naša država treba da se verifikuje kao pravoslavna država, u kojoj bi druge veroispovesti doduše imale pravo na postojanje, ali ne bi bile u istom rangu sa pravoslavljem i samo ako one po oceni SPC ne bi bile satanističke.“


POLITIČKI, EKONOMSKI I ORGANIZACIONI RAZLOZI

Politički uplivi u obrazovni sistem po pravilu imaju pogubne posledice. Da bi ostvario svoju važnu ulogu, Nacionalni prosvetni savet mora da zastupa sveobuhvatni društveni interes i bude brana političkim uticajima na obrazovni sistem.

  • Odluka o uvođenju verske nastave je doneta i sprovedena po političkom diktatu, i pored argumentovanog protivljenja relevantnih predstavnika obrazovnog sistema. Ona je rezultat dogovora dva čoveka, premijera i patrijarha, javno promovisana kao politička usluga u političkom kompromisu. S druge strane, da bi se neutralisala šteta koje su bili svesni i nosioci vlasti, uvedeno je građansko vaspitanje kao protivteža za one koji ne žele da pohađaju versku nastavu. Dodatnim redukovanjem učeničkih prava na obaveznost izbora između verske nastave i građanskog vaspitanja, stvorena je lažna slika o suprotstavljenosti društvenih sfera koje se dovode u vezu sa ova dva predmeta, sugerišući da su građani i vernici međusobno alternirajuće društvene grupe. Silom vlasti, učenicima i građanima je nepotrebno nametnuta nova segregacija, koja i danas proizvodi ideološke podele i u prosvetnom sistemu i među građanima Srbije.
  • Organizacija nastave građanskog vaspitanja i verske nastave izaziva velike teškoće u školama. Časovi ovih predmeta ne mogu se realizovati u okviru zakonom predviđenog broja časova u jednoj sedmici, kao i redovnog broja časova po dnevnom rasporedu (do šest časova u jednoj smeni) za učenike od petog razreda osnovne škole. Zbog toga se ova nastava izvodi sedmog časa u školama s jednom smenom, ili u međusmeni u školama koje rade dvosmenski, zajedno s dopunskom i dodatnom nastavom, sekcijama i drugim slobodnim aktivnostima učenika. U petodnevnoj radnoj sedmici nije moguće napraviti pedagoški utemeljen raspored časova. Učenici su uskraćeni, a nastavnici primorani da pravdaju izostanke.
  • Realizatori verske nastave nisu pedagoški osposobljeni za rad sa učenicima, što je od ključnog značaja za rad naročito u osnovnoj školi. Zbog nerešenog statusa, ni motivacija predavača za rad nije na potrebnom nivou. Uz ozbiljne manjkavosti nastavnih planova, programa i udžbenika, verska nastava ostaje na marginama savremenih obrazovnih tendencija. Država, Ministarstvo, školske stručne službe i direktori škola nemaju ujednačen odnos prema svim predmetima i ostvaruju samo delimičnu kontrolu izvođenja verske nastave.
  • U teškoj ekonomskoj situaciji, javni obrazovni sistem snosi nepotrebne troškove verske nastave. Plate i doprinosi preko dve hiljade realizatora verske nastave padaju na teret zajedničkog budžeta, umesto na teret crkava koje i ne plaćaju porez.


NAŠ PREDLOG

Predlažemo uvođenje predmeta RELIGIJE SVETA u više razrede srednje škole. Imajući u vidu značaj religija u istoriji svetske civilizacije, kao i njihovu ulogu u modernom društvu, smatramo da bi ovakav opšteobrazovni predmet značajno doprineo svestranom razumevanju prošlosti i sadašnjosti u globalnim i lokalnim okvirima.

Naročita pažnja bi se usmerila na najveće svetske religije u međusobnim sličnostima i razlikama, koje se mogu proučavati uporedno sa antropološkog, sociološkog, istorijskog, filozofsko-teološkog i lingvističkog stanovišta. Predmet bi obrađivao religijske pojmove i fenomene, religijsku praksu, istoriju religijskog mišljenja od prvobitnih mitova do savremenih tumačenja, na osnovu odnosa religije s društvom i državom, kulturom, umetnošću i naukom, kao i svim ostalim oblastima života.

Nastavnici ovog predmeta bi imali završene master akademske studije sociologije, istorije, etnologije i antropologije i istorije umetnosti. Po našoj proceni, za realizaciju nastave religije sveta bilo bi potrebno manje od 200 nastavnika. Dosadašnji realizatori verske nastave mogli bi nastaviti svoj rad van sistema državnih škola u objektima koji su na raspolaganju verskim zajednicama. Ovaj predmet bi bio obavezan i pod potpunom ingerencijom državnih institucija u svakom segmentu.

Posebno napominjemo da je naš predlog u potpunosti zasnovan na aktuelnim međunarodnim dokumentima, počev od takozvanih Toledo vodećih principa OEBS-a (Toledo Guiding principles on teaching about religions and beliefs in public schools, Warsaw, OSCE-ODIHR, 2007) koji daju prednost nastavi o različitim religijama i verovanjima u odnosu na podučavanje o određenoj religiji i verovanju, kako bi se olakšalo razumevanje različitosti i izbegle predrasude.


Pokret za prosvećeno društvo


STATUS: OBJAVLJENO

Linkovi:

http://ozonpress.net/obrazovanje/umesto-veronauke-religije-sveta/

http://krusevacgrad.rs/religije-sveta-umesto-veronauke/

http://www.politika.rs/sr/clanak/352951/Na-Verbicev-potpis-900-udzbenika-i-prirucnika

http://www.021.rs/story/Info/Srbija/133104/Predlog-za-ukidanje-verske-nastave-u-skolama.html